September 2025. De kersverse bewindspersoon voor funderend onderwijs komt in het nieuws met een inspectieonderzoek naar burgerschapsonderwijs. De aanleiding? Een onderzoek van Nieuwsuur naar botsende waarden in het onderwijs zelf: democratische waarden en religieuze uitgangspunten lijken onverenigbaar en vormen een dilemma met de vrijheid van onderwijs.

Het is niet de eerste keer dat dit thema op de agenda staat. Religie en onderwijs staan op gespannen voet met elkaar en dat botst regelmatig. Immers, wat onderwijzen we onze jeugd. Onderrichten we het ware, de feiten? Of zijn die tegelijkertijd onlosmakelijk verbonden met onze opvatting over het goede? En wie bepaalt dan wat het goede is. En wat wanneer het goede het foute is in de ogen van de ander. Met andere woorden, we hebben in de kern te maken met de tolerantieparadox: het dilemma van tolerantie ten aanzien van intolerantie. En die is niet makkelijk op te lossen, zeker niet op het algemene niveau van waarden en normen.

Een prachtig thema, dat zeker het onderzoeken waard is. Maar dat bedoelt onze staatssecretaris waarschijnlijk niet. Ik vermoed dat het aangekondigde onderzoek zal moeten uitwijzen of bepaalde vormen van bijzonder onderwijs voldoen aan de waarden waarop ons democratisch stelsel is gebaseerd. Een onderzoek waarvan we wellicht al de uitkomst kunnen voorspellen.

Stel nu dat we dit thema echt zouden onderzoeken. Dan zouden we geen vragenlijst uitzetten en een enquête houden. We zouden daarentegen een dialoog voeren. Een moreel beraad over deze kwestie. Bij een moreel beraad staat de uitkomst niet vast. Het is geen toetsing aan vaststaande waarden of opvattingen. Integendeel. In een moreel beraad bevragen de deelnemers vanuit verschillende perspectieven de kwestie en stellen daarbij hun oordeel uit.

Bij een moreel beraad gaat het vervolgens niet over een algemeen dilemma, maar over een vraagstuk in een specifieke situatie. De deelnemers zoeken samen naar de beste aanpak, ze onderzoeken hun eigen opvattingen op een kritische wijze en besluiten over wat het goede is te doen in dit specifieke geval.

De dialoog over morele kwesties. We hebben er in het onderwijs weinig ervaring mee. En toch zou het zeer zinvol zijn om ons deze methode en aanpak eigen te maken. Niet in de laatste plaats omdat het onderwijs vol zit met ethische vraagstukken.

Welke leerling laten we doubleren en welke niet? Organiseren we een iftar of niet? Wanneer passen we maatwerk toe en wanneer houden we ons aan de regels? Allemaal situaties die in de kern gaan om een botsing van waarden. Situaties die we in het onderwijs niet gewend zijn te bevragen, maar vooral beantwoorden met actie.

De staatssecretaris lijkt niet anders te reageren, actiegericht met een onderzoek en een uitkomst. Willen we op termijn echter echt verschil maken in het onderwijs, dan zullen we met elkaar in gesprek moeten gaan over onze onderliggende opvattingen. Een moreel beraad over ethische vraagstukken. En dat begint bij het stellen van een vraag.