Boeken

Philippe Meirieu (1949), een van de meest invloedrijke pedagogen van Frankrijk, verzet zich in zijn nieuwe essay tegen een richting die we vanzelfzwijgend zijn ingeslagen, maar die ons samenleven en mens-zijn op lange termijn ondermijnt. Het lerarentekort, ook in Frankrijk een realiteit, is volgens hem geen onvermijdelijk feit, maar gevolg van een diepgewortelde visie op maatschappij en onderwijs. Hij laat zien hoe aannames uit het neoliberalisme, de meritocratie, de doorgeschoten individualisering en het managerialisme het onderwijs van binnenuit aantasten.

Meirieu betoogt dat het tekort aan leraren in wezen geen organisatorisch probleem is, maar een symptoom van een samenleving die de betekenis van onderwijs en de leraar niet langer begrijpt of erkent. De kernvraag luidt: zijn we nog bereid om moreel, cultureel en economisch te investeren in mensen die toekomstige generaties helpen mens en burger te worden in een democratische gemeenschap? Want er staat veel op het spel: niet alleen de mogelijkheid voor jonge mensen om via onderwijs volwaardig mens te worden, maar ook het vermogen om samen een maatschappij te vormen. En in die zin is ons organisatorisch perspectief op onderwijs dan weer wel het probleem. Juist het domineren van een puur organisatorisch- en efficiëntiedenken draagt ertoe bij dat de wezenlijke betekenis van onderwijs en het leraarschap naar de achtergrond verdwijnt.

Volgens Meirieu wordt het lerarenberoep uitgehold door drie grote tendensen:

1. Technocratisering van het onderwijs
   Onderwijs wordt steeds meer behandeld als een systeem dat meetbare leeropbrengsten moet produceren. Standaardtoetsen, ranglijsten (zoals PISA), data en ‘best practices’ moeten leren voorspelbaar maken. Daarmee wordt volgens Meirieu miskend dat onderwijs per definitie onvoorspelbaar, relationeel en moreel beladen is, omdat het om mensen gaat.
2. De opkomst van een markt- en dienstverleningslogica
   Ouders worden ‘consumenten’ en scholen moeten concurrerende bedrijven zijn. Kwaliteit wordt herleid tot meetbare resultaten en klanttevredenheid, wat leidt tot meer ongelijkheid, selectie en een verschraling van het curriculum tot wat economisch nuttig en toetsbaar is.
3. Een zorgwekkend technologisch optimisme
   Digitale platforms, AI en gepersonaliseerde leertrajecten worden voorgesteld als oplossingen voor het lerarentekort. Meirieu ziet hierin vooral een teken van onbegrip: lesgeven is geen proces dat door een systeem kan worden vervangen, omdat het wezenlijk menselijk en relationeel is.

De volgende passage overtuigde me hoe belangrijk het is dat er leraren van hoog niveau lesgeven aan onze kinderen:

‘Je kunt de lespraktijk overladen met allerhande technologische snufjes, diagnostische instrumenten en beproefde protocollen, maar niets kan de aanwezigheid vervangen van een leraar die elke dag opnieuw laat zien dat je de angst voor het onbekende kunt overwinnen, de vrees om te falen kunt doorbreken, evenals de angst om voorgoed de gevangene te zijn van je mislukkingen of je vermeende voorbestemming.’ (p.40)

In heldere, vaak vlijmscherpe zinnen brengt Meirieu de ware betekenis van het leraarschap opnieuw onder woorden. Hij roept leraren op tot zelfbewustzijn en verzet, en vat zijn pedagogische visie samen rond enkele kernideeën:

• Onderwijs is een antropologisch project: leerlingen binnenleiden in cultuur, geschiedenis en kennis, zodat zij ‘meer mens’ kunnen worden.
• Niet het verlangen naar meer kennis (désir de savoir) staat centraal, maar het verlangen om te leren (désir d’apprendre): de bereidheid om moeite te doen, te falen en vol te houden.
• Een leraar is geen uitvoerder van protocollen, maar iemand die voorwaarden schept voor leren, zonder het ooit te kunnen afdwingen.
• Opvoeding is niet waardevrij: elke pedagogische handeling veronderstelt een idee van wat het betekent om mens en burger te zijn.

Eigenwaarde van de beroepsgroep
Meirieu roept leraren op hun eigen waarde te hernemen en daarvoor te gaan staan. Alleen een beroepsgroep die zelf bepaalt wat nodig is om het vak naar behoren uit te oefenen, kan het leraarschap opnieuw aantrekkelijk maken. Zoals hij stelt: het is essentieel dat de menselijke dimensie van het beroep weer centraal wordt gesteld in het opvoedingsproject van de school. Leren is een eindeloos proces dat niet ophoudt bij een voldoende of bij direct economisch nut, juist in een tijd waarin fake news en complottheorieën vruchtbare grond vinden.

Zijn essay leest vlot en brengt scherp de onderstromen in kaart die de bedoeling van het onderwijs ondermijnen en bijdragen aan het lerarentekort. Voor leraren, leidinggevenden en beleidsmakers een aanrader en een bron om met collega’s over in gesprek te gaan. De suggestie dat een andere manier van denken het probleem kan doen verdwijnen, is hoopgevend, maar ontoereikend: de tegenkrachten zijn sterk en vragen om daadwerkelijk verzet, een weerstand die pedagogen wel is toevertrouwd.

Het vraagt om actie van de beroepsgroep zelf, want alleen iemand die voor zichzelf opkomt, wordt op waarde geschat. Daarbij klinken de woorden van Felienne Hermans, hoogleraar didactiek, in een podcast van NIVOZ die ik de afgelopen week beluisterde, in mij door. In die podcast roept ze op tot een ‘punctualiteitsnakijkstaking’: een technologische weigering. ‘Ik voer gewoon helemaal niks meer in. Geen huiswerk, geen toetsen, geen aanwezigheid. In plaats daarvan ga ik in de klas kijken, met leerlingen kletsen en real-life complimentjes uitdelen.’

Meirieu geeft niemand de schuld van de ontstane situatie, want deze patronen creëren we samen. Maar hij wijst wel leraren aan om nu in actie te komen, en zich in actie verbinden met elkaar en de bedoeling van het onderwijs. En dat zou wel eens een goed recept kunnen zijn om leraren te behouden en goede nieuwe leraren te werven.

Over Philippe Meirieu
Philippe Meirieu (1949) is een prominent Frans pedagoog en publiek intellectueel. Hij mengt zich al decennia in het maatschappelijk debat over onderwijs en staat bekend om zijn scherpe analyses en consequente verdediging van de pedagogische kern van het leraarschap. In het Nederlandse taalgebied verschenen eerder onder meer Pedagogiek. De plicht om weerstand te bieden, Frankenstein en de pedagogiek en Brief aan de beginnende leraar. In dit essay sluit hij daar naadloos op aan en verdiept hij zijn analyse van de hedendaagse crisis van het lerarenberoep.

Bronnen:
Podcast. De pedagogische weerbaarheid van Felienne Hermans. Nivoz. Jan Jaap Hubeek.
Bart Schipmölder. Waarom verlaten zoveel schoolleiders hun functie? Linkedin.