18 december jl. stuurden bewindsvoerders van OCW een brief aan de Tweede Kamer over het intensiveren van het externe toezicht. Scholen moeten vaker bezocht worden. Onaangekondigde bezoeken zouden geen uitzondering meer mogen zijn. Verhoogde frequentie en tijdige risicosignalering. Het is het antwoord van de minister en staatssecretaris op twee moties van de Tweede Kamer. Er zijn zorgen over de onderwijskwaliteit in Nederland. De politiek vraagt om verscherpt toezicht.

Voor hun standpunt gebruikten de bewindsvoerders onder andere een peer review die in het najaar van 2025 in opdracht van de Inspectie van het Onderwijs is uitgevoerd. Een onafhankelijke commissie kreeg de opdracht de effectiviteit van de huidige werkwijze van het externe toezicht te duiden. Het leidde tot een genuanceerd rapport over toezichtsfilosofieën. Wat is de rol van het externe toezicht? Is er naast het toezicht houden op de wettelijke taak ook een rol in het agenderen van trends? Hoe kan het toezicht meer onderzoek stimuleren naar onderliggende oorzaken? En welke ontwikkeling zien we in de wijze van toezichthouden zelf? Wat is een basisniveau en wanneer kunnen we spreken over een gevorderde wijze van toezicht?

Een verrassend boeiend rapport dat uitgaat van een brede visie op toezicht. De toezichthouder toetst niet alleen de wettelijke kaders, maar stelt ook vragen en stimuleert reflectie op lokale vraagstukken. Tegelijkertijd is het rapport scherp op de verantwoordelijkheid voor onderwijskwaliteit. Die ligt te allen tijde bij de besturen en de schoolleider. De toezichthouder is een partner en neemt niet de rol van de bestuurder over.

We vinden deze brede visie op toezicht op onderwijskwaliteit ternauwernood terug in de brief van de bewindsvoerders. Aangemoedigd door de moties uit de Kamer gaat de brief in de kern om kwantitatieve maatregelen: meer inspectiebezoeken, scherpere kaders. Kwalitatieve verbetering door het stimuleren van onderzoek naar onderliggende oorzaken of het agenderen van trends zien we minder terug in de voorgestelde aanpak.

Dat is een gemiste kans. Kwaliteit wordt zo immers alleen verbonden met  de waarborgende functie van toezicht. Meer toetsen, meer oordelen. We weten uit het onderwijs waar dat toe leidt: leren voor een toets. Geen duurzame aanpak of leren van je fouten, maar focus op het behaalde resultaat. Met andere woorden, onaangekondigde en frequente bezoeken van de inspectie stimuleert gedrag dat we nu juist niet willen, namelijk vooral laten zien hoe goed je het doet. Onaantastbaarheid boven kwetsbaarheid.  

Het onderwijs is echter juist nu gebaat bij een onderzoekende en lerende houding. De vraagstukken zijn groot. Besturen en schoolleiders dragen de verantwoordelijkheid de dalende prestaties het hoofd te bieden. Daarvoor zijn eerder vragen nodig dan oordelen.

Er is nood aan ruimte  voor reflectie op wat er echt gaande is in het onderwijs. Hoe kan het immers dat de leerprestaties dalende zijn. Op welk niveau ligt de oplossing? Hebben we hier te maken met een systeemfout, een maatschappelijk probleem, een leiderschapsissue, een verschraling van de vakbekwaamheid of een combinatie van dat alles? Onderzoek en experimenten die uiteindelijk de sleutel kunnen vinden voor duurzame verbetering van onderwijskwaliteit in Nederland. Kwetsbaarheid en nieuwsgierigheid, dat is de kern. De toezichthouder zou juist dat gedrag moeten stimuleren.

De bewindsvoerders handelen in een politieke arena. Actiegerichtheid en oordelen bepalen vaak het debat. Dat staat haaks op de behoefte in het onderwijsveld zelf. Kwetsbaarheid, onderzoek en reflectie zijn nodig om de dalende prestaties te kunnen stoppen. Hoe krijgen we dat in de politiek voor het voetlicht? Een dialoog met de reviewcommissie, zou dat niet een mooi begin zijn?