Boeken

Hoe breng je jouw school in beweging? Een aantrekkelijke, verleidelijke en bovenal nieuwsgierigmakende vraag op de titelpagina van Waarderend leren als veranderaanpak.

Volgens de auteurs, Eefje Teeuwisse en Stefan van Langevelde, onderscheidt waarderend leren zich van een probleemgestuurde projectmatige aanpak door scherp te willen krijgen dat als dit is wat we niet willen, wat willen we dan wel? Het is niet nodig om het probleeem eerst grondig te analyseren. De urgentie om ergens mee aan de slag te gaan kan wel voortkomen uit een probleem, maar het veranderproces vertrekt niet vanuit het probleem, maar vanuit de wens om beter te worden.

De auteurs, overtuigd dat je onderwijs en dus ook een onderwijsverandering, alleen samen kan maken, richten zich tot iedereen die een school in beweging wil brengen. ‘We hopen je te inspireren om waarderend leren in de praktijk vorm te geven, bijvoorbeeld als schoolleider, zorgcoördinator, leerlingbegeleider, of onderwijsadviseur. […] Dit boek is voor iedereen die beweging wil brengen en houden in het onderwijs.’ (blz.10)

Tijdens het lezen blijkt niet alleen de vraag op de titelpagina aantrekkelijk, verleidelijk en nieuwsgierigmakend, het boek is dat ook. De informele, vriendelijke, positieve toon, de heldere opbouw, en de theorie die zo nauw aansluit op de praktijk dragen daar aan bij:

‘We hebben de kern van waarderend leren vertaald in zes principes:

1. waardeer wat is
2. versterk wat werkt
3. weest nieuwsgierig
4. maak energie los
5. doe het samen
6. droom groot, zet kleine stappen’ (blz. 10 en 11)

Een heldere opbouw
In drie overzichtelijke delen (‘Wat is waarderend leren?’ ‘Hoe jaag je een verandering aan?’ ‘Hoe geef je een veranderproces vorm?’) komen deze principes tot leven. Het eerste deel is het meest theoretische met de uitleg  waar de zes principes hun oorsprong vinden en waarom ze goed werken. Aan de hand van inzichten uit de veranderkunde, psychologie en opleidingskunde maken de auteurs duidelijk waarom verandering alleen kan plaatsvinden in een gezamenlijk waarderend leerproces. 

Deel 2 laat zien dat ieders bijdrage in een dergelijk leerproces telt, onafhankelijk van wat je rol in de organisatie is. De lezer wordt aangemoedigd dicht bij de eigen kwaliteiten te blijven en zo als veranderaar onderdeel te zijn van een gezamenlijk proces. Deze benadering, vanuit een positief en gezamenlijk perspectief dicht bij de eigen kwaliteit van de betrokkenen, bevordert een generatief proces: er is ruimte voor nieuwe ideeën vanuit alle betrokkenen en voor een duurzame vertaling naar de alledaagse praktijk. ‘Het is belangrijk dat we in een veranderproces vooral de dingen doen waar we goed in zijn en waar we energie van krijgen. […] Omdat je alleen dan tot je recht komt en een duurzaam verschil kunt maken. Het werkt vaak goed aan het begin van een (intensieve) samenwerking bewust stil te staan bij ieders talenten. Dat maakt het makkelijk om te bedenken wat ieders bijdrage aan het veranderproces kan zijn.’ (blz.74).

In deel 3 passen de auteurs hun perspectief toe op processen die we in alle scholen kunnen aantreffen: onderwijsontwerp, het schoolplan, actieonderzoek en collegiale waarderende onderzoeken. Steeds ligt de nadruk op betrokkenheid van iedereen. Bij dit samen ontwikkelen is er het bewustzijn dat processen dynamisch moeten zijn. Tijd, schooleigenheid en zoveel meer zijn immers van invloed en niet altijd te voorzien. Het met grote regelmaat de tijd nemen voor evaluatie is onderdeel van deze veranderaanpak. Hoe? In ieder geval met alle betrokkenen samen. Wie dat zijn hangt af van de schooleigen keuzes bij het betreffende proces. Dat past bij de gewenste positiviteit. Kenmerkend voor deze veranderaanpak is de aanbeveling regelmatig tijd te nemen voor een kritische blik op de ruimte tussen ideaal en realiteit. Er is zo altijd ruimte om aanpassingen te doen in het proces zonder doel en structuur uit het oog te verliezen. 

Het prangende gevoel dat iets beter moet
Doordat de auteurs zich er zo bewust van zijn dat iedereen nodig is om de school in beweging te krijgen en ieder ook persoonlijk wordt aangesproken, heeft het boek af en toe een wat zelfhulp-achtig karakter. De (overigens zeer prettige) positieve toon en de doe-opdrachten dragen daar aan bij. De auteurs zetten de lezer aan het werk met vragen als: ‘Als je terugblikt op een aantal veranderingen de afgelopen paar jaar in jouw school, herken je dan in de veranderaanpak meer elementen van de projectbenadering of van de procesbenadering?’ (blz. 22).

Teeuwisse en Van Langevelde weten waar ze het over hebben en geven in het boek overtuigend weerwoord aan potentiële critici die de benadering te lief en aardig vinden. Er hoeft niets met de mantel der liefde bedekt te worden. Als er iets te verbeteren is, levert dat een ‘prangend gevoel op dat iets beter moet’. Die urgentie is de basis onder waarderend leren: er moet iets écht beter, maar een waarderende aanpak is dan juist productief en stimulerend.

Ieders inbreng wordt gewaardeerd
De beschrijving van de veranderaanpak via waarderend leren is aantrekkelijk en realistisch. Er spreekt veel waardering uit voor onderwijsprofessionals en hun alledaagse praktijk. Bovendien voelt de lezer zich erkend in de complexiteit van het onderwijsvak. ‘Het zijn niet de structuren die het onderwijs ‘maken’, maar autonome professionals die zich betrokken voelen bij kinderen en bij elkaar. Hun professionaliteit zit in het vermogen om afwegingen te maken en deze goed uit te leggen.’ (blz. 43). Accepteren dat we niet allemaal op hetzelfde ‘niveau’ functioneren en dat elke leraar verschillende kwaliteiten heeft. Juist de authenticiteit is cruciaal; geen leraar is hetzelfde.

Het boek maakt nieuwsgierig. Je krijgt zin om aan de slag te gaan, in kleine stappen de school samen (verder) in beweging brengen. Bij het boek hoort een bruikbare online toolkit met werkvormen en hulpmiddelen. Kortom: ‘Waarderend leren als veranderaanpak’ is een aanrader om de actuele vraagstukken, uitdagingen en opdrachten waar het onderwijs voor staat met elkaar op positieve wijze aan te gaan.

Zichtbaar maken dat ieders inzet telt, dat alle perspectieven bijdragen aan een verandering ten goede: als de volwassenen in de school dit voorleven, dan leren we onze leerlingen hoe we samen de maatschappij een beetje beter maken.