Boeken

Bijna alles wat je moet weten (om als schoolleider weer te kunnen slapen)
Bestaan ze nog? De docenten die vinden dat hun collega’s niet bij hun lessen hoeven te komen kijken? Die vinden dat de schoolleiding moet garanderen dat het kopieerapparaat werkt en dat de salarissen worden betaald. En verder niets?
Ik kom ze niet meer tegen. Wie ik wel tegenkom, zijn leraren en schoolleiders die hun uiterste best doen, die iedere dag proberen goed onderwijs te verzorgen, maar die ook weleens drempeldidactiek toepassen: op de drempel van het klaslokaal bedenken hoe de les zal gaan verlopen. Niets menselijks is de lesgever – zo noemen De Bruyckere c.s. de leerkracht/leraar/docent in dit boek – vreemd. In hun inleiding stellen ze de lesgevers gerust: niemand weet ooit álles over lesgeven en dat hoeft ook niet. Tegelijkertijd is de opzet van het boek ambitieus. Het beoogt een overzicht te geven van wat werkt in onderwijs, wanneer en waarom, maar ook wanneer niet.

Goedbedoelde degelijkheid
In het boek geven de auteurs een overzicht van onderwijsonderzoek dat van direct nut is voor de praktijk. Doel van dit overzicht is om bij te dragen aan evidence-informed onderwijs. Het boek begint met een heldere beschouwing over effectgroottes, het verschil tussen evidence-based en evidence-informed werken en een vergelijking met de medische wetenschap. Hiermee wordt de toon gezet: de lezer wordt aangemoedigd te leren van onderzoek, maar steeds kritisch te bezien hoe de lessen daaruit te gebruiken voor het eigen onderwijs. De auteurs wijzen op het risico van ‘lethal mutations’, ‘ontsporing van goedbedoelde degelijkheid’. Deze ontsporingen treden op als leraren te krampachtig vasthouden aan lessen uit onderzoek, bijvoorbeeld door kinderen dagelijks te overweldigen met illustraties en schreeuwende kleuren, in het streven ‘dual coding’ toe te passen.

Slaaptekort?
Het boek richt zich op twee groepen lezers: lesgevers en schoolleiders/bestuurders. In deze bespreking richt ik me vooral op die tweede groep. Het boek is opgedeeld in drie delen: ‘De basis van goed lesgeven’, ‘Wat werkt in de klaspraktijk’ en ‘Lesgeven in context’. In het eerste deel staat onderzoek over leren en het ondersteunen daarvan centraal. Het tweede deel gaat over de praktijk in het klaslokaal en het derde deel beschrijft alles wat de collega in de eerste zinnen van deze bespreking niet relevant vond. In dat derde deel zit vooral de waarde voor schoolleiders en bestuurders. Het gaat over samenwerken, het belang van een visie, de relatie met leerlingen en rust in de school. Ieder hoofdstuk eindigt met concrete aanbevelingen, een lijstje voor leraren en een voor schoolleiders/bestuurders. Want, verbeteringen in leskwaliteit zijn mede afhankelijk van de schoolorganisatie. Dit kan soms heel eenvoudig zijn: als je wilt dat leerkrachten aandacht hebben voor het leren van íeder kind, zorg dan bijvoorbeeld dat je als schoolleider zorgt dat er in ieder lokaal wisbordjes zijn. Met zulke bordjes kunnen alle leerlingen tegelijkertijd hun antwoord laten zien; minder zelfverzekerde leerlingen haken niet af. Een ander voorbeeld is de kwaliteit van differentiatie op school. Deze wordt niet alleen versterkt als leraren hierin beter geschoold zijn, maar ook als de schoolleiding ervoor zorgt dat de sterkste leraren de remediëring voor de zwakkere leerling op zich kunnen nemen. Minder ervaren collega’s kunnen zich dan wijden aan de verdiepende instructie voor sterkere leerlingen.

De auteurs maken de insteek uit de inleiding waar: geen enkele remedie wordt als de ultieme oplossing gepresenteerd, uitkomsten van onderzoek worden herleidbaar beschreven en er wordt steeds een beroep gedaan op de professionaliteit en het eigen inschattingsvermogen van de lezer.

Visie
Een opvallend hoofdstuk in het derde deel gaat over visie: ‘Heb een visie (maar het maakt niet uit welke)’. Mochten er nog mensen zijn die dit boek als wapen willen gebruiken in de overbodige loopgravenoorlog tussen ‘traditioneel’ onderwijs en vernieuwingsonderwijs, dan maakt dit hoofdstuk daar korte metten mee. De tegenstelling die wél uit dit boek blijkt, is veel belangrijker: scholen waar leraren en schoolleiding vanuit een gezamenlijke visie werken en leren doen het veel beter dan scholen waar dat niet gebeurt. De auteurs beloven iets essentieels: een goed leerklimaat ‘kan ervoor zorgen dat de directie en schoolbestuurders af en toe aan slapen toekomen.’

Weten wat je niet weet
Het is een omvangrijk boek  (meer dan driehonderd pagina’s) met een veelheid van thema’s. Het is uitstekend te gebruiken door schoolleiders om hun gehele schoolbeleid tegen het licht te houden: Wat doet onze organisatie en gewoontes met het leerklimaat in de klas? Het boek biedt veel ideeën voor ontwikkeling en nodigt uit om verder te lezen, zelf onderzoek te doen in de eigen klas en met collega’s in gesprek te gaan. Het is niet moeilijk om op basis van dit boek een ontwikkelplan van jaren voor een school op te stellen. Het is een vrolijkmakende conclusie dat een boek met deze ambitieuze titel uitnodigt tot uitzoeken wat je juist nog niet weet over de eigen school en onderwijspraktijk.