Pieter Leenheer, één van de drijvende krachten achter DNM en het voormalige MESO, is niet meer. Hij was actief tot op zijn 87^ste, en had de natuur er niet anders over beslist, dan was hij dat nog jarenlang gebleven. Veelzijdig ook. Als trouwe DNM lezer kent u hem als redacteur, maar evenzeer als auteur, als boekenrecensent en wellicht het best van al als cartoonist. Ik ben wellicht niet de enige die bij het doornemen van een krant of tijdschrift eerst de cartoons bekijkt. Pieters leven leest als een boek dat niet onder één genre te vatten is. Ik wil deze kaleidoskoop vervolledigen met het verhaal over een aspect van Pieter dat weinigen onder u kennen. Een verhaal dat nauw verbonden is met de diepe vriendschap die ik voor Pieter koester.

Pieter was een icoon in het Nederlandse onderwijslandschap. We kunnen zonder aarzelen stellen dat hij het levend geheugen was van wat er zich in de Nederlandse onderwijswereld afgespeeld heeft sinds de Tweede Wereldoorlog. Pieter was één van de zeldzame mensen die nog wist hoe en waarom bepaalde wet- en regelgeving, waarom bepaalde ontwikkelingen tot stand gekomen zijn. Kortom waarom de dingen zijn zoals ze zijn en waar je beducht voor moet zijn als je ze weer wil afschaffen.

Wat weinigen weten is dat hij boven op zijn binnenlandse status ook nog een goedgevulde internationale carrière heeft gehad. Hij was een alom gerespecteerde partner in een aantal grote Europese onderwijsprojecten en -netwerken, waaronder Spirals of Change en The Treasure Within. Als een spin-off hiervan voerde hij als gezaghebbend spreker – in vlekkeloos Engels trouwens – het woord op talloze internationale conferenties en seminaries in Oxford, Warschau, Lissabon, Praag, Gent… kortom, van Slovenië tot Zweden.

Het is in die context dat mijn vriendschap met Pieter tot stand gekomen is. Als nieuwbakken Europees projectcoördinator was ik op het einde van de vorige eeuw geregeld op zoek naar competente en betrouwbare buitenlandse partners. Kort nadat ik Pieter voor het eerst ontmoette – ik was toen nog een jonkie – legde ik hem trots mijn eerste boek voor dat net door een Engelse partner de hemel in geprezen was. Waarop Pieter het boek …deskundig fileerde. Ondanks mijn gekwetste ego zag ik in dat hij het helemaal bij het rechte eind had. De verwoording en de toon van zijn commentaar zorgden voor een kwantumsprong in mijn eigen leerproces. Pieter gaf geen kritiek, hij gaf feedback. En dat was de basis van onze decennialange vriendschap. Pieter was voor mij op vele vlakken wat men in het vakjargon noemt a critical friend.

Feedback werd dan ook de leidraad in de leerprocessen die we samen uitwerkten in het kader van wat eerst Socrates- en Life Long Learning programma’s heette en wat uitmondde in het huidige Erasmus + programma. Die feedback kwam er meestal als we ’s avonds, ergens in Europa op een terrasje zaten, of in een gezellig restaurant. Want Pieter was, zelfs naar Vlaamse normen, ook een levensgenieter.

Aanvankelijk moest hij even wennen aan de samenwerking op Vlaamse wijze. Eén van zijn geliefkoosde verhalen was die eerste keer toen hij me in mijn bureau in Brussel kwam opzoeken. Hoe wij tussen elf en twaalf alles bespraken waar we papieren documenten voor nodig hadden en dan tegen de middag uitgebreid gingen lunchen in een zorgvuldig uitgezocht restaurant, waarbij allerlei strategieën bedacht werden en we naarmate de gul besprenkelde maaltijd vorderde steeds verder out of the box gingen denken. “En”, was de pointe van Pieters verhaal: ” Op het einde was alles opgelost”.

Met onze avondlijke evaluatiesessies die we tijdens buitenlandse meetings en seminaties dagelijks hielden – toegegeven, vaak op een exotische plek – overliepen we de successen en de zeperds van de dag. Dat leverde heet van de naald ideeën op die we de volgende ochtend al konden uitproberen. Zo ontwikkelden we een systeem van permanente interne kwaliteitscontrole.

Pieter was ook mijn vertrouweling. U moet immers weten dat bij al die internationale projecten niet alle partners even loyaal meewerken aan het gemeenschappelijk doel. Vaak proberen ze hun eigen agenda door te drukken of slepen ze met de voeten. Of ze handelen gewoon volgens hun eigen cultureel bepaalde gebruiken, waarin we vaak een bevestiging zagen van de stereotypes waarvan wij als weldenkende Lagelanders het bestaan steevast ontkennen. We zagen de hele stoet voorbijkomen: dronken Scandinaviërs, corrupte zuiderlingen, bureaucratische Oost-Europeanen. Ook in het managen van afwijkend gedrag of in het counteren van sabotagemaneuvers van sommige partners was Pieter voor mij als projectleider steeds een trouwe en loyale, maar tevens een integere bondgenoot. Een echte critical friend.

Die culturele hebbelijkheden waren ook voor Pieter een bron van lering en soms van vermaak. Zo hadden we lol toen Pieter en ik op een keer in Warschau een lezing moesten houden op een nationale onderwijsconferentie. Tijdens de voorafgaande formaliteiten moesten we een document in zeven (7!) exemplaren invullen. Elk exemplaar had een verschillende kleur en diende door een ander bevoegd ambtenaar ondertekend en van een stempel voorzien te worden. Eén van de inlichtingen die we daarbij moesten doorgeven was de naam en verblijfplaats van beide ouders, waarbij Pieter plichtsgetrouw het adres van het kerkhof opgaf.

Pieter en ik hadden het natuurlijk niet alleen over het werk. Pieter was tevens een bijzonder belezen en gecultiveerd man. Een groot muziekliefhebber ook. Zeker na ons pensioen verschoof het zwaartepunt van onze gesprekken stilaan naar de culturele, maatschappelijke en uiteindelijk de persoonlijke sfeer, met de zoektocht naar zingeving en met de existentiële vragen die de kop opsteken bij het ouder worden. Daarbij leerde ik Pieter kennen als iemand die de regie van zijn eigen leven in handen wou houden. Een man met een gevoel voor lichtjes absurde humor, een man die empathie en authenticiteit uitstraalde, die zelfs in deze tijd zijn mening nog op een genuanceerde mening kon uiten.

Met Pieters heengaan ben ik een dierbare verloren. En niet alleen ik. Iedereen die Pieter gekend heeft als collega, vriend of familielid zal beamen wat voor een bijzondere, aimabele man hij was. We zullen hem heel erg missen.

Mijn gevoelens worden het best vertolkt met een citaat uit de film Shadowlands, met Anthony Hopkins in de rol van de schrijver C.S. Lewis: “The pain now is part of the happiness then, that is the deal”.