2035; het jaar waarin inclusief onderwijs in Nederland een feit is. Tenminste als het aan de overheid ligt. Er liggen inmiddels een werkagenda en een route. Het doel: alle leerlingen samen naar school.

Dat er iets moet gebeuren is evident. De toestroom naar speciaal onderwijs en de toenemende vraag naar individuele ondersteuning is al op de korte termijn niet meer betaalbaar en organiseerbaar. Ook kunnen we door de toenemende vergrijzing geen enkel talent verloren laten gaan. Inclusief onderwijs dus. Met een animatievideo, een infographic en een beleidskader stimuleert de overheid de ontwikkeling van een inclusieve leeromgeving. Ze doet een beroep op het hart en op de roeping van onze docenten, onderwijsprofessionals en schoolleiders, want wie wil nou onze jongeren in de kou laten staan.

Inclusief onderwijs, kansengelijkheid, ik ben helemaal voor. Maar gaat deze aanpak het verschil maken? Het onderwijssysteem zelf zit vol met perverse prikkels die juist exclusief onderwijs stimuleren en inclusief onderwijs belemmeren. Zou het niet kunnen zijn dat de overheid hier eigenlijk zelf principiële keuzes uit de weg gaat en de verantwoordelijkheid voor het vormgeven van inclusief onderwijs volledig bij de scholen legt, misschien tegen beter weten in?

Perverse prikkels. Scholen voor speciaal onderwijs worden als eerste uit de onderwijsmiddelen betaald. Groeit het speciaal onderwijs, dan blijft er minder geld over voor het voortgezet onderwijs. Er is dus voor het speciaal onderwijs geen financiële prikkel om de toestroom te beperken. Het voortgezet onderwijs heeft op zijn beurt een belang bij het behoud van leerlingen in het reguliere onderwijs. Ook maatschappelijk gezien een nobel streven. Echter, de financiering loopt niet gelijk op met de vraag naar en de aard van de ondersteuningsbehoefte. Met andere woorden, het voortgezet onderwijs moet met hetzelfde geld meer doen en tegen het licht van het lerarentekort, zelfs met minder mensen.

Evenmin helpend bij het stimuleren van inclusief onderwijs is dat de inspectie de oordelen heeft aangescherpt. Wanneer een school ‘onder de norm presteert’ krijgt die het keurmerk ‘zwak’. Bij die beoordeling rekent de inspectie alle leerlingen in het reguliere onderwijs mee, ook voor wie ander onderwijs passender zou zijn of die door ondersteuningsbehoefte vertraging oplopen. Liever dus de leerlingen met een ondersteuningsbehoefte doorverwijzen naar een andere school.

En dan is er nog ons concurrerend bestuurssysteem. Eigenstandige schoolbesturen worden gefinancierd en beoordeeld op eigen kwaliteit en resultaten. Er is geen enkele prikkel in het systeem om elkaar te helpen. Sterker nog, wanneer de ene school wel de leerlingen binnen het reguliere onderwijs houdt en de andere niet, worden beide evenveel gekort. Allemaal perverse systeemprikkels die scholen stimuleren keuzes te maken voor exclusief onderwijs terwijl we inclusief zouden willen zijn.

Uiteraard heeft een dergelijk onderwijsbestel ook invloed op het denken en handelen binnen de school zelf. Neem bijvoorbeeld de toename van leerlingen naar andere onderwijssoorten, de toenemende ‘afstroom’ en de beperkte ‘opstroom’. We kunnen niet beweren dat dat alleen aan leerlingen zelf te wijten is. Het heeft ook te maken met hoe wij kijken, hoe we oordelen en hoe we handelen. Met andere woorden, we houden ook zelf het systeem van exclusief onderwijs in stand, zonder dat we dat misschien zelf willen.

Wanneer we echt werk willen maken van inclusief onderwijs, en dat is maatschappelijk gezien hoognodig, dan moet het roer om. Met alleen beleid ben je er niet. Inclusief onderwijs raakt onze financieringssystematiek, onze kwaliteitskaders, ons leiderschap en ons onderwijssysteem. Inclusief onderwijs vergt creativiteit en zelfreflectie, vergt urgentiebesef en een verlangen. Inclusief onderwijs gaat over anders kijken, anders doen en anders handelen. Inclusief onderwijs is een beweging met een grote veranderopgave. Wat gaan we anders doen, hoe anders gaan we denken en hoe prikkelen we die ontwikkeling op de goede wijze. Daar is pas moed voor nodig. Wie durft dat aan?