DNMonline is een onafhankelijk online platform over leiderschap in het funderend onderwijs. DNMonline verschijnt 8x per jaar met een overzicht van nieuwe content en toegang tot een uitgebreid archief.
Janine Mommers en Eefke Meijer
Janine Mommers is programmamanager van de VO-academie.
E-mail: janinemommers@vo-raad.nl
Eefke Meijer is projectleider leertrajecten VO-academie.
E-mail: eefkemeijer@vo-raad.nl
De rol van schoolleiders en bestuurders veranderde de afgelopen jaren sterk. Leidinggeven en besturen beperkt zich niet meer tot de schoolorganisatie of het bestuur; daarom vraagt hun rol een brede visie en inzet op grote veranderkundige opgaven, zoals het actualiseren van het curriculum of omgaan met technologische ontwikkelingen. Daarnaast komen belangrijke maatschappelijke vraagstukken explicieter de school in. Want hoe waarborg je als bestuur de onderwijskwaliteit als er geen docenten wiskunde te vinden zijn? En als je tegelijk in school aandacht moet geven aan heftige nieuwsberichten die leerlingen in de klas bereiken?
Dit alles maakt de onderwijscontext veeleisender. Vaker moet snel en goed doordacht worden gereageerd en gehandeld, met oog voor veel verschillende perspectieven. Deze veranderende context zorgt ervoor dat afstemming, samenwerking en reflectie op leiderschap voor de teamleider, directeur en bestuurder steeds belangrijker wordt. Het gaat om dilemma’s snel scherp krijgen en je in je rol minder ‘alleen’ voelen.
Als onderdeel van persoonlijke en professionele groei is coaching voor schoolleiders en bestuurders niet nieuw. Maar het inzetten van het eigen netwerk hiervoor is minder bekend: coaching van, voor en door collega-leidinggevenden. De vraag is: hoe kan deze vorm van coaching van meerwaarde zijn voor leiderschap in de huidige onderwijscontext?
Bewust worden van modern leiderschap
Van schoolleiders en bestuurders wordt veel gevraagd. Ze moeten strategische keuzes maken, bijvoorbeeld rondom arbeidsmarktvraagstukken. Of ze moeten bovenbestuurlijk en regionaal samenwerken, terwijl stevige beslissingen nodig zijn om de werkdruk en uitval in de eigen schoolorganisatie te voorkomen en lessen te laten doorgaan. Dit alles moet vorm krijgen tegen de achtergrond van hoge verwachtingen vanuit de samenleving die kritisch kijkt naar leiderschap en bestuur op scholen.
Modern leiderschap in het onderwijs vraagt bijgevolg om verder te kijken dan de eigen school. Het vraagt om stevige verbindingen en samenwerkingen met de omgeving. Dit betekent dat je als schoolleider of bestuurder een hoge mate van sensitiviteit en reflectief vermogen nodig hebt. Niet alleen heb je de vaardigheid nodig goed te kunnen luisteren, maar ook om tijdig en toekomstbewust te handelen. Hiervoor is het belangrijk dat leiders zich meer bewust zijn van wie ze zijn in hun eigen rol en hierop kunnen reflecteren. Coaching is daarin een belangrijk instrument.
Ruimte bieden aan nieuwe perspectieven
Uiteindelijk versterkt coaching het reflectief vermogen en is het effectief gebleken voor behoud van de eigen energie en veerkracht van leidinggevenden. Coachingsgesprekken zorgen voor begrip, geven perspectief en luchten op. Nieuw leiderschap vraagt echter meer dan alleen reflectie op het handelen. Coaching wordt extra krachtig als het wordt vormgegeven van, voor en door collega’s. In het voortgezet onderwijs gebeurt dat bijvoorbeeld via het netwerk van VO-managementcoaches. Dit zijn schoolleiders en bestuurders die zijn opgeleid tot gecertificeerd coach. Zij zijn niet alleen beschikbaar voor de sector om hun collega’s te ondersteunen bij hun professionaliseringsproces, maar ontwikkelden tijdens de opleiding ook zelf diepgaand te reflecteren op wie ze zelf zijn in hun eigen leiderschap.
Coachingsgesprekken zorgen voor begrip, geven perspectief en luchten op.
De coach(ee) ervaring van Hans Warris, teamleider Harens Lyceum
“Het mooie is, dat je als coachee leert kijken vanuit verschillende perspectieven. Daardoor ben je in staat nieuwe oplossingen te zien voor het vraagstuk waar je mee zit en formuleer jezelf een antwoord. Dan is het echt iets van jou; coaching staat centraal, niet adviseren. Als toenmalig coachee en directeur ontdekte ik hoeveel regie ik zelf had met het omgaan met de situatie, bijvoorbeeld in de omgang met de richting en visie van mijn school. Ik was mij hiervan meer bewust geworden. Tegelijk voelde ik de ruimte om zelf keuzes te durven maken, ook wanneer het spannend of moeilijk was. Dat heeft mij veel gebracht.”
“Als coach is het de kunst de vraag achter de vraag te achterhalen. Als je het eigen handelen van de coachee hierin vooropstelt, kun je de coachee echt een stap verder helpen. Vaak komt een coachee met een situatie waar wrijving is ontstaan, die weerstand oplevert of waar samenwerking een grote rol speelt. Hoe kun je elkaar versterken in een team, in plaats van werken vanuit concurrentie? Met wie voer je je gesprekken en wat is je cirkel van invloed? Hoe draag jij zelf bij? Verandering van de ander begint bij verandering van jezelf. Daarbij is het zaak de missie en visie van je school voorop te stellen, want dat gaat je op lange termijn vooruithelpen. Durf met coaching de ‘plek der moeite’ op te zoeken en jezelf bloot te geven. Je krijgt hierdoor nieuwe inzichten en ziet nieuwe kansen.”
Als VO-managementcoach onderzoek je samen met degene die je coacht, actief naar waar de schoolleider of bestuurder staat; waar wil de coachee naartoe en wat is nodig om daar te komen? Als coachee ontwikkel je leiderschap vanuit de vraagstukken die het werk met zich meebrengt en in relatie tot wie je bent als persoon. Daarin betrek je de brede maatschappelijke omgeving én stem je je handelen af op de context van de school. Leervragen die VO-managementcoaches krijgen gaan niet langer alleen over het aansturen van collega’s en teams. Leervragen zijn steeds vaker een combinatie van de vraag hoe je collega’s meekrijgt, terwijl je als schoolleider een onderwijsinnovatie moet vormgeven waarvoor vanuit diverse belangen (bovenbestuurlijk) moet worden samengewerkt met andere scholen. Dit soort leervragen benader je niet meer door te zoeken naar pasklare antwoorden of oplossingen. De coachee en de VO-managementcoach gaan samen op zoek naar nieuwe perspectieven. Dat maakt deze vorm van coaching krachtig: het vergroot bij beiden de vaardigheid elkaars kennis en ervaring te benutten en in te zetten voor de onderwijssector.
VO-managementcoaches
VO-managementcoaches zijn altijd ervaren schoolleiders en bestuurders die in hun coachopleiding hebben gewerkt aan het verruimen van hun theoretische en methodische kennis over coaching. Daarbij hebben ze gewerkt aan de eigen persoonlijke ontwikkeling en aan het trainen van hun praktische vaardigheden. Bijvoorbeeld, hoe stel je verdiepende vragen? Hoe stimuleer je het oplossingsgerichte vermogen van de coachee? Hoe blijf je weg van een oordeel en hoe laat je iemand reflecteren op (persoonlijke) gevoelens en emoties?
Als collega-leidinggevende is het bij coaching juist van belang te werken vanuit oprechte nieuwsgierigheid naar de ander. Het antwoord zit vaak al in de coachee en komt in het gesprek naar boven. Als coach sluit je dan aan bij waar iemand staat in zijn of haar loopbaan, bij de context en de vraagstukken van de school of van het bestuur en bij de persoonlijke leerbehoefte. Hiervoor werkt de coach tijdens de coachgesprekken met verschillende methodieken. Soms zijn dat reflectieve vragen, soms gaat het om het visualiseren van de situatie: wat is je dilemma? Welke keus wil je maken? Wat zijn consequenties? Zo wordt er echt gecoacht en voorkom je dat de verleiding ontstaat om vanuit de eigen ervaring te adviseren.
De managementcoach- en coachee-ervaring van Daphne van der Aa, bestuurder Unicoz Onderwijsgroep
“Wat ik als coachee in het begin geleerd heb, is stappen durven zetten en beter communiceren als schoolleider bij dilemma’s waarin je te handelen hebt. Leren inzien waar je je kwaliteiten kunt inzetten. Zo ook bij een persoonlijke situatie die ik met een complexe bestuurder had, waarbij een 3-gesprek met de coach erbij nodig was om tot de kern van het probleem te komen: Ik was zoekende naar ruimte en vertrouwen en hij juist naar informatie. Nu ik zelf bestuurder ben, besef ik dat het goed is om met je coach stil te staan voor welke opgaven je eigen organisatie staat. En wat dan schuurt. Ook waar de relatie met je collega-bestuurder uitdagingen kent. Samenwerken en elkaar vertrouwen is mijn credo geworden.”
“Als managementcoach krijg ik diverse vraagstukken voor mijn kiezen. Ik vraag eerst door wat de coachvraag is. Vaak is er sprake van een patroon wat ze willen doorbreken. Bij nieuwe leidinggevenden die veel dilemma’s hebben en het werk zich opstapelt, kan het zeer effectief zijn actiegericht te werken aan het inzetten van ander gedrag. Op een andere manier naar vraagstukken kijken zoals inzoomen op belemmerende gedachten en innerlijke ideeën die je beperken in je groei, creëert ruimte voor nieuw handelingsrepertoire. Zelf merkte ik door mijn ervaring bij alle dilemma’s beter stil te staan en bewust te zijn van mijn gevoel: wat zegt mijn gevoel en wat kan ik er mee. Oftewel leren vertrouwen op je intuïties en situaties bespreekbaar maken maakt leidinggevenden sterker.”
De VO-managementcoachopleiding zelf is in de loop van de jaren niet veel veranderd, maar de impact van de vraagstukken waar leidinggevenden in het onderwijs mee te maken krijgen wel. Daarom is een coachtraject altijd maatwerk en is de duur van een traject nooit leidend, maar de diepgang wel. Verspreid over een periode van een aantal maanden wordt in gemiddeld vijf tot zes gesprekken ruimte genomen om inzichten te laten bezinken, dingen uit te proberen in de praktijk en daar weer op te reflecteren.
Impact op lerende cultuur en welbevinden in elke fase van het leiderschap
Dat coaching een positieve impact heeft, is inmiddels common knowledge. De tot VO-managementcoach opgeleide schoolleiders en bestuurders ervaren dat coachingstrajecten niet alleen leiden tot goede en verbindende gesprekken. Ook leidt het tot meer welzijn en meer kwaliteit in hun leiderschap. Zij geven aan dat hun vaardigheid on te luisteren, verdiepende vragen te stellen en oordelen uitstellen zijn gegroeid. Net als hun zelfkennis. Aan de andere kant merken gecoachte leidinggevenden op dat zij meer zelfvertrouwen ontwikkelen. Ze vinden bijvoorbeeld manieren om comfortabeler gesprekken in te gaan met kritische ouders. Ook hebben ze onderzocht wat ‘van henzelf’ en wat ‘van een ander’ is. En zijn ze zich bewuster van hun eigen gedrag als leidinggevende binnen hun omgeving.
Coaching heeft ook een duidelijke lange-termijn-impact op de lerende cultuur in de school. Wanneer een schoolleider laat zien dat hij of zij zelf blijft leren en reflecteren, werkt dat door in het team. Het is een sterk signaal naar het team wanneer een schoolleider durft te zeggen: ‘Ik investeer in mijn ontwikkeling, ik sta open om te leren.’ Coaching speelt ook een belangrijke rol bij elke fase in de loopbaan: van docent naar teamleider of van schoolleider naar bestuurder. Juist in deze fases is ondersteuning onmisbaar. Coaching helpt om bewuster in een nieuwe rol te groeien en met meer vertrouwen verantwoordelijkheid te nemen. De combinatie van coaching en praktijkervaring van collega-leiders maakt deze begeleiding herkenbaar, realistisch en direct toepasbaar in de dagelijkse praktijk.
Wanneer een schoolleider laat zien dat hij of zij zelf blijft leren en reflecteren, werkt dat door in het team.
Een investering in de toekomst
De vraag naar coaching groeit, mede doordat de kijk op leiderschap verandert. Goed leiderschap draait steeds minder om alles weten of oplossen. Het draait steeds meer om zelfkennis, veerkracht en het kunnen omgaan met complexiteit. Dat is ook te merken in de coachtrajecten: leervragen gaan niet alleen meer over hoe ze het leiderschap kunnen invullen, maar steeds vaker over het zelfbeeld als leider en doorlopend leren, ook als het goed loopt. Coaching zou in de toekomst heel vanzelfsprekend kunnen worden. Nu al maken steeds meer schoolleiders en bestuurders gebruik van VO-managementcoaching: om scherp te blijven, ruimte te nemen voor reflectie en minder meegesleept te worden door de waan van de dag.
Het netwerk van VO-managementcoaches laat zien dat coaching meer is dan individuele ondersteuning. Het heeft ook betekenis voor de hele sector. Schoolleiders en bestuurders ontwikkelen zich persoonlijk, leren anderen begeleiden en bouwen samen aan een lerend netwerk waarin ervaring actief wordt gedeeld. In diverse scholen en schoolbesturen worden VO-managementcoaches niet alleen ingezet voor coachgesprekken, maar denken ze ook mee over het versterken van leiderschap en leiderschapsvaardigheden. De ervaring van de VO-managementcoaches zorgt voor het snel kunnen verdiepen van dilemma’s waar schoolleiders en bestuurders zich voor gesteld zien. Zo wordt ook de onderlinge verbondenheid van schoolleiders en bestuurders over grenzen van de eigen organisatie heen versterkt. Leiders staan er minder alleen voor. Ze helpen elkaar om ook in paradoxale en lastige situaties stevig te staan en samen te werken aan de kwaliteit van het onderwijs.
Ruim tien jaar geleden startte de VO-academie, onderdeel van de VO-raad, met de opleiding VO-managementcoach met als doel het bevorderen van reflectief leren van en tussen schoolleiders en bestuurders en wederzijdse ondersteunen in het leren en professionaliseren. Inmiddels zijn 272 schoolleiders en bestuurders opgeleid tot gediplomeerd coach. Op platform VO-managementcoach kunnen schoolleiders en bestuurders uit de VO-sector hun coachvraag kosteloos voorleggen aan een gediplomeerde VO-managementcoach.
Reacties worden per mail rechtstreeks aangeboden aan de auteur.
DNMonline:
