Boeken

Het proces doet er toe bij onderwijsinnovaties
Scholen staan regelmatig voor complexe vraagstukken rond onderwijsontwikkeling. Ze kunnen die intern aanpakken, maar werken ook regelmatig samen in schooloverstijgende lerende netwerken. Daarin werken professionals (docenten van verschillende scholen; inhoudelijk experts; procesbegeleiders) gezamenlijk aan een thema over de grenzen van organisaties heen, en versterken samen hun professionaliteit gericht op betere kansen voor alle leerlingen. Met dergelijke netwerken is de afgelopen jaren veel ervaring opgedaan. Daarbij kwam het belang van een gedeeld probleem, een goede organisatie en betrokkenheid van schoolleiders scherp naar voren. Specifieke aandacht voor de vormgeving en begeleiding van het proces blijkt noodzakelijk.  

De gratis downloadbare handreiking Procesbegeleider van Lerende Netwerken biedt een concrete en direct toepasbare aanpak om lerende netwerken doelgericht, onderzoeksmatig en met impact vorm te geven en te begeleiden. De handreiking is ontwikkeld in het langlopende programma Taal in Almere, waarin Hogeschool Windesheim (lectoraat Urban Care & Education en lectoraat Inclusieve Leeromgevingen), Universiteit Utrecht (Onderwijsadvies & Training) en vele partners uit de praktijk, aan een breed aanbod van taalstimulering in Almere. Deze gemeente subsidieert ook het programma. De uitgebreide en gedetailleerde handreiking is bruikbaar voor (externe) procesbegeleiders, schoolleiders en/of interne begeleiders, ook voor minder grootschalige projecten.

Een lerend netwerk vertrekt vanuit het besef dat het gedeelde probleem – in dit geval het vergroten van taalprofessionaliteit en taalbewustzijn van professionals, teneinde de taalontwikkeling van kinderen en jongeren blijvend te stimuleren – vraagt om aandacht, samenwerking en leren van elkaar. De leden van het lerend netwerk hebben samen concrete vraagstukken rondom taal geformuleerd en een meetbaar (of merkbaar) doel. Het vraagt een actieve en onderzoekende houding van alle deelnemers, om kennis en ervaringen te delen, kritisch te reflecteren op de praktijk en hun bevindingen met elkaar te bespreken. De bedoeling is praktijkkennis te combineren  met ‘externe’ bronnen zoals literatuur, resultaten uit onderzoek en actuele inzichten van experts. 

Uitgangspunt is een systematische werkwijze. In dit geval bestond deze uit zes fasen. Deze zijn in hoofdstuk 2 van de handreiking uitvoerig uitgewerkt. Deelnemers formuleren gezamenlijk een doel, verkennen wat al bekend is over het onderwerp en stellen een plan van aanpak op. Dit plan wordt vervolgens uitgevoerd en geëvalueerd en de opgedane kennis en inzichten worden gedeeld met andere professionals in het netwerk en daarbuiten. Voor elke fase worden mogelijke werkvormen, veelvoorkomende uitdagingen en praktische suggesties beschreven. De handreiking bevat nuttige tips voor het ontwerpen en voorbereiden van de bijeenkomsten. Dit begint al bij het formuleren van het doel: wat willen we na afloop van deze bijeenkomst bereikt hebben en hoe draagt dit aan bij het gedeelde probleem? Vanuit dit doel worden werkvormen gekozen die passen bij de fase van de systematische werkwijze waarin het netwerk zich bevindt. De procesbegeleider zorgt voor een goede organisatie en heldere communicatie, zodat iedereen weet waar en wanneer de bijeenkomsten plaatsvinden, wat het onderwerp is en welke voorbereiding van eenieder wordt verwacht. Tijdens de bijeenkomsten observeert de procesbegeleider wat er in het moment gebeurt. Soms vraagt dit om af te wijken van de oorspronkelijke planning, wat een flexibele houding van de procesbegeleider vereist.

In hoofdstuk 3 komen de voorwaarden voor succes aan bod. Hoe kan psychologische veiligheid worden bevorderd door het bouwen aan (wederzijds) vertrouwen en includerend leiderschap. Belangrijk is er zorg voor te dragen dat de deelname vrijwillig is, uitgaande van een duidelijk geformuleerde gemeenschappelijke ambitie en ondersteunend leiderschap uit de eigen organisaties van de deelnemers. Ook een heldere rolverdeling tussen deelnemers, experts en begeleiders is essentieel, net als het regelen van praktische randvoorwaarden zoals tijd, budget en planning en voorbereiding van de bijeenkomsten.  

Deze voorwaarden worden niet vanzelf gerealiseerd. In hoofdstuk 4 komen werkvormen aan de orde die een procesbegeleider kan inzetten om de voorwaarden te versterken. Sterk punt van de handreiking is dat daarbij veel aandacht wordt gegeven aan het bevorderen van actieve betrokkenheid van alle deelnemers, zodat alle perspectieven aan bod komen. Dan gaat het om zaken als het verkennen van elkaars voorwaarden voor succes, het nemen van tijd om elkaar te leren kennen, het opstellen van grondregels voor ‘samen leren’, een zorgvuldige start en afstuiting van bijeenkomsten (check-in en check-out), het vieren van successen, het bewaken van de psychologische veiligheid en aandacht besteden aan meta-communicatie.