De afgelopen maanden heb ik zo’n honderd podcasts over onderwijs en onderwijskundig leiderschap uitgewerkt en geanalyseerd. Met plezier luisterde ik naar de verhalen van schoolleiders, leraren, onderzoekers en andere deskundigen. Ik was nieuwsgierig naar wat zij in deze gesprekken vertellen over de praktijk van onderwijskundig leiderschap, welk beeld van leiderschap daarin naar voren komt en welke leiderschapspraktijken volgens de sprekers bijdragen aan goed onderwijs.

Bij het analyseren viel mij op dat vrijwel alle sprekers een relationeel verhaal over leiderschap vertellen, terwijl het format van de podcast onbedoeld een veel individueler beeld oproept. Op dit fenomeen ga ik in in deze column. Later zal ik meer inhoudelijke bevindingen delen.

Rijk aanbod
Er is inmiddels een ruim aanbod aan podcasts over onderwijs en onderwijskundig leiderschap. Het is waardevol dat zoveel schoolleiders en onderzoekers hun ervaringen en kennis daarin delen. Dankzij deze gesprekken krijgen we een inkijkje in de complexiteit van het vak en de dagelijkse praktijk van schoolleiders.

Het aanbod is bovendien gevarieerd. In mijn analyse zijn grofweg drie genres te onderscheiden: praktijkpodcasts waarin schoolleiders en bestuurders hun ervaringen delen, onderzoeks- en kennispodcasts waarin wetenschappelijke inzichten centraal staan en hybride podcasts waarin praktijk en onderzoek samenkomen.

In de podcasts met schoolleiders vertellen zij een vrijwel vergelijkbaar verhaal. Ze spreken met gedrevenheid over vertrouwen, eigenaarschap, professionele ruimte, samen leren, samenwerking, hoge verwachtingen en een sterke professionele cultuur. Het zijn doorgaans positief gekleurde verhalen waarin de sprekers benadrukken dat goed onderwijs nooit het werk is van één persoon, maar ontstaat in de interactie tussen leraren, leerlingen, schoolleiders en de bredere schoolgemeenschap. Opvallend is dat geen van de schoolleiders zichzelf in deze gesprekken op de borst slaat of zich presenteert als de held van het verhaal. Integendeel. Hun verhalen zijn bescheiden en relationeel van aard. Opvallend is ook dat de zwaarte van het vak en de werkdruk niet of nauwelijks ter sprake komen.

Onderwijskundig leiderschap
Uit mijn analyse van de gesprekken komt een consistent beeld van onderwijskundig leiderschap naar voren. Vrijwel alle voorbeelden en praktijken waarover verteld wordt in de podcasts laten zich onderbrengen in vijf samenhangende leiderschapspraktijken. Ze vertellen vooral over hoe zij samen met anderen richting geven aan de maatschappelijke opdracht, professionele praktijken ontwikkelen, gezamenlijke oordeelsvorming stimuleren, collectieve verantwoordelijkheid organiseren en de professionele praktijk ‘hoeden’. De schoolleiders beschrijven hun werk vooral als het ontwerpen en onderhouden van een professionele leeromgeving. Leiderschap verschijnt daarmee als een gezamenlijke praktijk die iedere dag opnieuw vorm krijgt.

De individualiseringsparadox
Hoewel de verhalen in de podcasts dus bijna allemaal relationeel zijn en gaan over samenwerking in de school, worden ze in de podcasts meestal verteld vanuit het perspectief van de individuele schoolleider. Dat hangt ook samen met het format van de meeste podcasts. Een interviewer, soms twee, bevraagt een of twee sprekers. De interviewer stelt dan vragen als:

• Hoe heb jij dit aangepakt?
• Welke keuzes maakte jij?
• Wat deed jij waardoor het lukte?

De bevraagde schoolleider wordt zo onbedoeld de hoofdpersoon van een verhaal dat juist gaat over gezamenlijk handelen. Dat is wat socioloog Andreas Reckwitz ‘doing individualisering’ noemt: door de manier waarop we spreken, denken en verhalen vertellen, maken we van complexe sociale processen steeds weer prestaties van individuen.

Volgens Reckwitz is dat niet vreemd. Het individu is overzichtelijk. We kunnen iemand interviewen, beoordelen, opleiden en verantwoordelijk houden. Relaties, contexten en sociale praktijken zijn veel lastiger te doorgronden. Ze zijn dynamisch, wederkerig en laten zich niet eenvoudig herleiden tot één oorzaak of één verantwoordelijke. Daardoor zoeken we verklaringen al snel bij personen, terwijl juist de podcasts laten zien dat onderwijskundig leiderschap ontstaat in de samenhang tussen mensen, geschiedenis, routines, structuren en omstandigheden. De schoolleiders laten zich zien als wat Haslam en collega’s beschrijven als identity leadership: leiders die een gedeelde identiteit weten te vertegenwoordigen en vorm te geven.

De schoolleider vertelt dus een relationeel verhaal, terwijl de podcast een individueel beeld van leiderschap achterlaat. De podcast is daarmee niet alleen een rijke bron van kennis over leiderschap, maar ook een sociale praktijk waarin een bepaald beeld van leiderschap wordt ge(re)produceerd.

Relationeel en situationeel bevragen
Wat mij opvalt is dat er weinig wordt doorgevraagd naar de context waarin leiderschap ontstaat en waarin interventies succesvol waren. Wat gebeurde er in deze school waardoor dit handelen logisch werd? Welke geschiedenis ging eraan vooraf? Welke collega’s beïnvloedden deze ontwikkeling? Als je collega’s dit verhaal zouden vertellen, waar zouden zij het accent leggen? Welke routines maakten verandering mogelijk? Hoe veranderde de praktijk de leider, in plaats van andersom?

Dit zijn vragen die niet het individu centraal stellen, maar de relaties, patronen en wederzijdse beïnvloeding zichtbaar maken. Vragen die helpen om leiderschap niet alleen te begrijpen als iets wat iemand doet, maar als iets wat mensen samen tot stand brengen. Ze verschuiven de aandacht van de leider naar de leiderschapspraktijk.

De ontmoeting tussen perspectieven
Een tweede observatie is dat de meeste podcasts één perspectief centraal stellen: dat van de schoolleider of de onderzoeker. In de bijna honderd podcasts die ik beluisterde kwam ik slechts één gesprek tegen waarin ook leerlingen een stem kregen. Ouders hoorde ik helemaal niet. Ook collega’s, intern begeleiders, leraren of toezichthouders zijn zelden gezamenlijk aan het woord. Daarmee blijven belangrijke perspectieven op dezelfde leiderschapspraktijk buiten beeld.

Iets vergelijkbaars zie ik in de verhouding tussen praktijk en wetenschap. In veel praktijkgerichte podcasts lijkt wetenschappelijke kennis impliciet aanwezig. Schoolleiders handelen vanuit inzichten over kwaliteit, professionele cultuur of curriculum, maar benoemen de onderliggende theorieën nauwelijks. In onderzoekspodcasts gebeurt het omgekeerde: theorieën, concepten en onderzoeksbevindingen staan centraal, terwijl deze niet gesitueerd worden in een concrete dagelijkse praktijk.  

De schoolleider doet ertoe
Ik ben benieuwd hoe podcasts eruit zouden zien wanneer vaker verschillende perspectieven samen aan tafel zitten, wanneer de geschiedenis en de context van een school onderdeel van het gesprek worden en theorie en praktijk elkaar explicieter bevragen.

Betekent dit alles nu dat de schoolleider er niet toe doet? Integendeel. Mijn analyse van de podcasts laat zien hoe belangrijk de rol van de schoolleider is. Dan niet als de held die in zijn eentje zorgt voor de kwaliteit van het onderwijs, maar als de hoeder van de praktijk en de condities waarin goed onderwijs kan ontstaan.