Boeken

‘Samen sterk onderwijs’ beschrijft inzichten uit onderzoek hoe collectief leren en het ontwikkelen van het professioneel vermogen in teamverband versterkt kunnen worden. De bundel is samengesteld door onderzoekers. Eddie Denessen, Helma Oolbekkink-Marchand en Anje Ros vormen de wetenschappelijke redactie en selecteerden achttien toonaangevende publicaties uit internationale vakbladen over het versterken van de kracht van het collectief en het samen werken aan goed onderwijs. Het boek zelf is geschreven door onderwijs- en wetenschapsjournalist Bea Ros. Ieder hoofdstuk heeft dezelfde opbouw; na een korte introductie worden de belangrijkste inzichten op een specifiek thema samengevat. Daarna worden mogelijke implicaties voor het onderwijs besproken en een of meer praktijkvoorbeelden gegeven. Leraren en schoolleiders vertellen hoe ze vormgeven aan samenwerking en waar ze dan tegenaan lopen. Per hoofdstuk zijn ook leessuggesties opgenomen, die via een QR-code toegankelijk zijn.

Overkoepelende gedachte van het boek is dat een gezamenlijke focus op het leren en ontwikkelen van alle kinderen cruciaal is, en allesbepalend voor de onderwijskwaliteit van een school. Vooral omdat de vraagstukken waarmee scholen en leraren nu te maken krijgen vaak complex zijn en de denkkracht en expertise van alle teamleden vragen. Deze samenwerking is het meest effectief als leraren met verschillende expertises van elkaar kunnen leren, én ze de overtuiging delen dat zij samen in staat zijn positieve leeruitkomsten voor hun leerlingen te realiseren. Ook wijzen de samenstellers erop dat goed samenwerken en gezamenlijk leren het beroep van leraar aantrekkelijker maken en  impact heeft op alle niveaus in een school. Een verkeerde aanpak van samenwerken, of helemaal geen aanpak, kan veel frustratie en ergernis opleveren, en heeft een negatieve invloed op de kansen van kinderen. Dat wil niet zeggen dat samenwerking vanzelf gaat, integendeel. Het is de moeite waard om je als school of team te verdiepen in hoe je dit het beste kunt aanpakken. Het boek beoogt hier een bijdrage aan te leveren door inzichten uit onderzoek over de factoren die leren en samenwerken bevorderen of belemmeren toegankelijk te maken.  

Opbouw van het boek
Het boek bestaat uit vier delen. Het eerste deel, ‘Samen sterk als team’, gaat over wat goede samenwerking kenmerkt en vereist. Er zijn hoofdstukken over de kunst van het samenwerken, het team als (h)echte eenheid, wat een leraar wel en niet laat zien laat zien aan collega’s en over het belang van de ontwikkeling van het team als sociaal netwerk. Samenwerken vraagt dat je je in anderen kunt verplaatsen, openstaat voor andere perspectieven, goed kunt luisteren en reflecteren, en bereid bent om compromissen te sluiten.

Het tweede deel gaat over het belang van ‘geloof in eigen kunnen’ en van agency (handelingsvermogen) van leraren, individueel en als collectief (team). Persoonlijke overtuigingen van leraren spelen daarbij een belangrijke rol. Een belangrijk begrip is collective teacher efficacy: het vertrouwen dat je als team alle leerlingen goed onderwijs kunt bieden. Een sterk geloof in teamkracht leidt tot hogere verwachtingen, minder stress en betere leerlingresultaten. Het bevordert informeel leiderschap, betrokkenheid en een focus op beheersing, in plaats van op prestatie. Verschillende artikelen in dit deel gaan in op het belang van sociaal kapitaal. Als een team een hecht sociaal netwerk vormt, vergroot dat het leren van elkaar en de kwaliteit van het onderwijs. Structuren zoals werkgroepen en lesobservaties bevorderen kennisdeling en collegiale ondersteuning. Schoolleiders kunnen veel doen om agency van leraren te vergroten. Dat betekent ook rekening te houden met het feit dat leraren verschillen en hun eigen manieren van doen en sterke en zwakke punten hebben. Essentieel is positief leiderschap: vertrouwen als pijler van samenwerking. Vertrouwen in jezelf, in je collega’s en in je schoolleider.

Het derde deel, ‘Samen leren vormgeven’, gaat over hoe je samenwerking zo kunt organiseren dat leraren van elkaar leren en het onderwijs steeds beter wordt. Eén hoofdstuk is gewijd aan wat de schoolleider kan doen om dat te bevorderen. De andere hoofdstukken gaan over wat leraren zelf kunnen doen en over specifieke vormen, zoals professionele leergemeenschappen (PLG’s) en Lesson Study.

Het laatste deel gaat over samenwerking met partners buiten de school. Dit deel is heterogener dan de eerste drie. Twee hoofdstukken zijn gewijd aan samenwerken  met andere scholen in bovenschoolse leernetwerken. Zo’n externe samenwerking kan de kwaliteit van de eigen school en de eigen professionele groei  versterken. Maar niet zondermeer; succes hangt af van het hebben van duidelijke doelen, actieve deelname, leiderschap en organisatorische steun.

De andere twee hoofdstukken gaan over iets heel anders: de samenwerking met ouders en de relevantie daarvan om gelijke kansen van leerlingen te bevorderen. Dat in het boek samenwerking met ouders aan de orde wordt gesteld is interessant. In veel publicaties over samenwerken aan goed onderwijs en teamontwikkeling komt dit thema überhaupt niet aan de orde. Wel is jammer dat er geen link gelegd wordt met de eerdere hoofdstukken. De beoogde samenwerking tussen ouders en leraren wordt in de thematitel benoemd als een ‘bloeiend leerecosysteem’ voor de leerling. Dat begrip wordt niet verder uitgewerkt en komt in het oorspronkelijke artikel ook niet voor. Het impliceert een sterke vorm van ouderbetrokkenheid, waarbij de uitdaging niet alleen is om ouders meer te betrekken bij de school, maar ook om hen serieus te nemen als partner in het netwerk rond de leerling. De school zou dan niet alleen verwachtingen moeten formuleren over wat ouders zouden moeten doen, maar ook kijken hoe ze hen – vanuit een gezamenlijke focus – kan betrekken bij het leren en ontwikkelen van alle kinderen, en bij het maken van didactische en pedagogische keuzes.

Relevantie van het boek
De samenstellers geven aan dat hun doel niet was om volledig te zijn, maar dat gekozen is om in de wetenschappelijke discussie toonaangevende artikelen toegankelijk te maken voor de praktijk. De geselecteerde artikelen zijn gebaseerd op onderzoek van zeer verschillende aard. In een aantal reviewartikelen zijn de belangrijkste resultaten uit een set onderzoeken verzameld. Andere artikelen zijn gebaseerd op een specifiek onderzoek. Aardig is bijvoorbeeld om de in Nederland vooral als filosofisch pedagoog invloedrijke Gert Biesta eens als empirisch onderzoeker tegen te komen.

De thematische opbouw waarin per thema een artikel centraal staat heeft voor- en nadelen. Het is een goede manier om op onderzoek gebaseerde kennis toegankelijk te maken, al vermijden de samenstellers (waarschijnlijk bewust) de term evidence informed. Het zou het goed geweest zijn om een enkel woord te wijden aan het verschil in soorten data en in reikwijdte van de artikelen. Kwalitatief onderzoek, zoals een casestudie of diepte-interviews, levert een ander type resultaten (en inspiratie) op dan reviewstudies of kwantitatief surveyonderzoek die zich richten op (statistische) verbanden of effecten.

De structuur van het boek wordt er niet sterker van. Een doorlopend verhaal of onderbouwing van de (overigens wel plausibele) thematische structuur zelf ontbreekt en dat leidt soms tot versnippering en verdubbeling. De gekozen artikelen zijn soms breder, soms smaller dan het betreffende thema, de praktijkvoorbeelden of de leessuggesties. Op zich is enige overlap geen probleem, omdat de artikelen elkaar zo ook versterken, maar het maakt het soms lastig om overzicht over het geheel te houden. Uit nogal wat artikelen worden lijstjes gedestilleerd (of geciteerd, dat is niet altijd duidelijk), zodat het de lezer af en toe duizelt.

Al met al is ‘Samen sterk onderwijs’ een rijk boek. Het is zeker niet allemaal nieuw, maar het kennisnemen van deze artikelen is interessant door de koppeling van wetenschappelijke inzichten en praktijktoepassingen. Het is geen boek om van voor naar achter te lezen en ook geen handleiding ‘hoe versterk ik de samenwerking op mijn school’. Maar de artikelen bieden veel bruikbare inzichten, verdieping en inspiratie voor scholen die serieus willen werken aan collectief leren en de ontwikkeling van professioneel vermogen.