Wel eens een krant of een tijdschrift cadeau gekregen van jouw geboortedag? Gaaf toch, te zien wat er precies op die dag speelde in de wereld? Ik kreeg het niet cadeau, de kringloopwinkel vroeg er € 0,10 voor (de oorspronkelijke prijs was 35 guldencent ). Maar toen was ik dan ook de trotse eigenaar van een origineel exemplaar van ‘Christelijk Nationaal Tijdschrift De Spiegel’, verschenen op mijn geboortedag, diep in de vorige eeuw. Dat blad lazen wij vroeger thuis.

Tussen de reclames van Desso-tapijt, Fresh-up aftershave, Phoenix-fietsen, Solex en Silvikrin haircream stond een advertentie voor het vak van leraar: ‘Achter elk geslaagd mens staat een leermeester’ en de oproep om de kosteloze brochure van het Ministerie van O, K & W aan te vragen. Want ‘De les van het leven begint in gezin én op school en het zijn, naast de ouders vooral de ONDERWIJZER en de LERAAR die haar geven.’ Al in 1958 een campagne voor het vak van leraar!

Managerziekte
Verderop staat het artikel ‘Wat is eigenlijk de managerziekte?’ van dokter Elsa Pereira d’Oliveira. Nieuwsgierig en al snel verbouwereerd las ik de priegelletertjes uit 1958.

Niet dat het onderwijs genoemd wordt. Het gaat over bankdirecteuren, ploegbazen, de bedrijfsleider van een warenhuis, de baas van een schoonmaakploeg, de minister en de huisarts. Over iedereen ‘die een plicht op zich voelt om in een bepaalde tijd ‘iets’ tot stand te brengen.’ Maar ook schooldirecteuren of schoolhoofden voelden toen al die plicht op zich drukken. En dat ‘iets’ wordt in de genoemde advertentie omschreven als: ‘Jongeren te verstaan, hun kwaliteiten te ontdekken, hen te helpen zich te ontwikkelen tot mensen die een eervolle plaats in de samenleving innemen (dát is de belangrijke en boeiende taak van het ONDERWIJS in de vrije wereld).’

Mijn eerste gedachte was: ‘Was er toen al een tekort aan leraren?’ Mijn tweede: ‘Waren er toen al managers?’ En mijn derde: ‘Hadden die toen ook al de hinderlijke gewoonte om:

• te denken voor anderen,
• aan gras te trekken om het harder te laten groeien,
• gebruik te maken van eigen, overbodig jargon,
• te denken dat mensen te ‘managen’ zijn,
• te denken dat medewerkers pas aan de slag gaan als zij gecontroleerd worden.’

Om maar een paar managementzonden te noemen. Of moet ik zeggen ‘benoemen’?

Onverwachte wending
Maar het artikel gaat een hele andere kant op: kennelijk liepen managers, door hun verantwoordelijkheid om ‘iets’ in een bepaalde tijd voor elkaar te krijgen, grote gezondheidsrisico’s in 1958. Grotere nog dan hun medewerkers. Dokter Elsa somt een akelige reeks ziekteverschijnselen op die het werken als manager kan veroorzaken, zoals: hoofdpijn, duizeligheid, vaatvernauwing, depressie, maagzweer, trombose en hartverlamming. Simpelweg door de druk dat ‘iets’ in een bepaalde tijd in orde moet komen en door het verschijnsel dat managers nooit loskomen van hun werk, altijd de druk voelen en voortdurend lastig worden gevallen met ‘geneuzel’. In combinatie met roken, ergernis, slaapgebrek, borrels, sterke koffie en zelfs stimulerende middelen (zoals pervitine (crystal meth!).) En het werd allemaal nog erger als er zich een telefoon in zijn kantoor bevond. Want dan kon de wereld buiten het bedrijf ook nog eens van zich laten horen, op allerlei onverhoopte momenten. Ik wist werkelijk niet wat ik las.

Verzuimcijfers
En dat terwijl uit recente verzuimdata blijkt dat op dit moment het gemiddeld verzuim onder leidinggevenden rond 3,5% ligt en onder de overige medewerkers rond 6%! Met als verklaring dat de regelruimte, of de ‘professionele scharrelruimte’ van leidinggevenden, groter is dan die van hun medewerkers. Voor het onderwijs gaat dat zeker op. Het ritme van het lesrooster vertegenwoordigt een mate van voorspelbaarheid en veiligheid. Maar in een zeer beperkte mate, want (groepen) leerlingen zijn in hun gedrag nauwelijks voorspelbaar.

Onderzoeken wijzen uit dat juist die professionele ruimte bepalend is voor de mate van tevredenheid van werkers in het onderwijs over hun werk en over hun leidinggevende. Diezelfde onderzoeken laten ook zien dat de tevredenheid in het funderend onderwijs groot is. In het basisonderwijs geven medewerkers de samenwerking met hun leidinggevende een 8,4; in het voortgezet onderwijs een 7,9. Bepaald geen resultaten om je voor te schamen. De rapportcijfers van leidinggevenden in andere sectoren zijn een stuk lager, zeker waar het gaat om het ‘hogere management’.

Systemische blik
Onlangs kwam ik een boeiende analyse tegen van Petra Kuipers – Team PRSPR (=Prosper), die trekken bevat van het artikel ‘Wat is eigenlijk de managerziekte’ uit 1958: Wie denkt dat het risico op veelvuldig verzuim vooral zit bij ‘zwakkere’ medewerkers of bij mensen die niet echt betrokken zijn, zit ernaast. Veel langdurig verzuim betreft ervaren medewerkers met een spilfunctie. Mensen bij wie iedereen te rade gaat, die het geheugen van de organisatie vormen en vaak ‘gaten dichtlopen.’

In zulke situaties klinkt al snel het geluid dat betrokkenen moeten leren grenzen te stellen of hun tijd beter in te delen (‘timemanagement’) en dat is vast niet onzinnig. Maar daarmee leg je de hoofdoorzaak bij de uitgevallen medewerker. Het andere perspectief dat zij schetst, komt mij veel realistischer voor. Het is een systemisch verschijnsel: spanning in een organisatie zoekt ‘als vanzelf’ een uitweg. En die uitweg is vaak te vinden bij medewerkers met de grootste draagkracht. Natuurlijk heeft betrokkene de mogelijkheid om ‘nee’ te zeggen, maar systemen, door mensen gevormd, doen ongezien een sterk beroep op mensen. Die komen in het geweer ‘On behalf of the system’. En dat ongeziene, onzichtbare, onuitgesprokene stuurt krachtiger dan welke afspraak of regel dan ook. Als een uiterst betrokken collega ‘omvalt’ is dat een alarmsignaal dat spanning in de organisatie een slachtoffer heeft gevonden en dat zal blijven doen zolang die spanning niet wordt opgelost. Daar ligt vast de verbinding met de ‘managerziekte’ van 1958.

Ooit sprak een collega in de consultancy de gedenkwaardige woorden: ‘Het zijn omgekeerd communicerende vaten: Hoe drukker jij je maakt, des te meer je collega’s achterover leunen; hoe meer jij wakker ligt van je werk, des te beter slapen anderen.’