Boeken

Iliass El Hadioui is de inspirator van een groeiend netwerk van scholen die deelnemen aan het programma de Transformatieve School. Inmiddels uitgegroeid tot een netwerk van tussen de 250 en 300 scholen. De werkprincipes en de aanpak van dit programma zijn gebaseerd op theoretische inzichten en empirische resultaten uit eerder onderzoek van El Hadioui, Ook het programma wordt begeleid door onderzoek. De voorbeelden In deze bespreking zijn aan dit onderzoek ontleend.

In eerdere publicaties verkent El Hadioui aan de hand van een reeks metaforen en begrippen inzichten de ongelijke kansen en problemen die leerlingen ervaren bij hun klimmen op de sociale schoolladder én in wat scholen daaraan kunnen doen. In  ‘Switchen en Klimmen’ (2021) werkte de auteur inzichten in de basisprincipes uit van code-switching en sense of belonging als voorwaarden voor studiesucces. Waarom slagen jongeren er al of niet in te switchen tussen de codes van de straat-, thuis- en schoolcultuur? In ‘Grip op de mini-samenleving’(2022) werden deze inzichten verdiept op basis van observatieonderzoek in lessen. El Hadioui introduceerde in deze publicatie een toneelmetafoor om het optreden van leraren te analyseren: de klas als podium waar leraar (en leerlingen) optreden en waar de leraar zijn spelgevoel gebruikt; een ‘coulissenruimte’ waarin leraren hun ervaringen delen om er samen van te leren (collectief een gemeenschappelijk kader ontwikkelen) en de kleedkamer (‘bonding’ met collega’s, stoom afblazen). In de nieuwe publicatie ‘Zwarte Zwanen Scholen’ worden deze kernbegrippen en onderzoeksresultaten opnieuw besproken, aangevuld met nieuwe begrippen en de eerste onderzoeksuitkomsten van het programma De Transformatieve School.

In de boektitel en hoofdstuk 1 wordt een nieuwe metafoor geïntroduceerd.  Zwarte zwanen scholen zijn scholen die tegen alle verwachtingen in, erin slagen bij kinderen uit vaak kapitaalarmere milieus een grote leerontwikkeling te bewerkstelligen. Het beeld is aansprekend, maar wordt ook wat verwarrend gebruikt. In hoofdstuk 1 als beeld voor een beperkt aantal scholen dat in termen van leerwinst afwijkt van de meerderheid (de witte zwanen). Daar worden ook negatieve zwarte zwanen scholen genoemd; scholen die ondanks hun relatief bevoorrechte leerringpopulatie toch in hun leerresultaten achterblijven. In de rest van het boek lijkt het vooral een label van het positieve soort zwarte zwanen scholen en staat het voor wat transformatieve scholen willen en kunnen bereiken.

Hoofdstuk 2 en 3 zijn gebaseerd op het verkennend onderzoek dat ten grondslag lag aan de eerdere publicaties. Deze hoofdstukken voegen empirisch niet veel toe aan wat daar al is beschreven. Er worden een aantal lesobservaties gepresenteerd als voorbeelden van ondermijnende trends die collectief code-switchen en collectief klimmen (en daarmee toegang tot goed onderwijs voor iedereen) in de klaspraktijk beknotten. Deze trends (ludificering, het Mattheuseffect en vervreemding) waren ook al in eerdere publicaties uitgewerkt. Nieuw en interessant is wel de koppeling aan de bekende drieslag van Biesta: kwalificeren, persoonsvorming en socialiseren als de doeldomeinen van het onderwijs. Ludificering is de meest problematische trend en betreft situaties waarin leerlingen noch switchen, noch klimmen. In de les domineert een ‘speelse’ sfeer, die door een ontbrekend pedagogisch-normatief kader niet wordt gekanaliseerd en productief gemaakt en dan makkelijk een ordeprobleem wordt. Dit beknot vooral het socialiseren. In een tweede type regelmatig voorkomende situatie switchen leerlingen wel, maar ze klimmen niet allemaal. In deze situatie treedt het ‘Mattheuseffect’ op: het onderwijs helpt die leerlingen die al een voorsprong hadden nog verder vooruit, terwijl kansarmere leerlingen achterblijven. Groeiende verschillen beknotten het kwalificeren. In het derde type situatie wordt wél geklommen, maar slaagt niet iedere leerling erin te switchen naar de schoolse code. Deze leerlingen voelen zich, los van hun prestaties, niet thuis op school (vervreemding), een beknotting van hun persoonswording.

Hoofdstuk 4 en 5 gaan over professionaliseren en leiderschap in zwarte zwanen scholen. Hoewel ook herhaling met eerdere publicaties optreedt, wordt de analyse wel verrijkt en verbreed. Ook hier door de koppeling aan de drieslag van Biesta. Het gaat om het ontwikkelen van productieve collectieve antwoorden op de verschillende ondermijnende trends. Kwalificering kan worden bevorderd door een cultuur van hoge verwachtingen en een inclusieve didactiek. Socialiseren door het ontwikkelen van een gemeenschappelijk normatief kader met sociale ruimte voor een positieve ludificering. Persoonswording door het bevorderen van een ‘sense of belonging’ bij leerlingen. Het gaat er daarbij om het optreden van ondermijnende trends niet als een individueel probleem en verantwoordelijkheid van de leraar te maken, maar als een collectieve verantwoordelijkheid. De groei van de teacher self efficacy moet worden verknoopt met de ontwikkeling van een teacher collective efficacy. Daarmee introduceert El Hadioui een nieuw conceptueel element: het gemeenschappelijke normatieve kader van een school. Dit kader bestaat uit drie onderdelen. In de eerste plaats uit een set collectieve uniforme afspraken en regels die in elke klas (en voor elke leraar en leerling) gelden. Dit nadrukkelijk het kleinste onderdeel. Een groter element van het kader is de situationele ruimte voor eigenheid en spelgevoel van elke leraar om op eventuele ondermijnende processen op zijn eigen wijze te kunnen inspelen. Het belangrijkste element van het collectieve normatieve kader is een cultuur van het hebben van hoge positieve verwachtingen; het bevorderen van het vermogen tot code-switchen van de leerlingen. Hoe meer er een gemeenschappelijk normatief kader tot stand komt, hoe minder expliciete regels er nodig zijn.

In deze hoofdstukken wordt de metafoor van podium, coulissenruimte en kleedkamer uitgewerkt. Leerzaam is de analyse van de uit het lopende onderzoek afkomstige fragmenten van lesobservatie-besprekingen door groepjes docenten onder leiding van een docent-coach. Het zijn ook voorbeelden hoe een coulissenruimte kan functioneren. Een relatie tussen deze observaties (van ondermijnend gedrag van groepen leerlingen) en de docentgesprekken is lastig te leggen; deze gaan veelal over het ondermijnend gedrag van individuele leerlingen. De lezer weet dus niet hoe docentgesprekken doorwerken op klas-, laat staan op schoolniveau. Wel komt uit de docentbesprekingen naar voren hoe docenten onderwijsondermijnend gedrag van individuele leerlingen counteren. 

Omdat het programma De Transformatieve School en het begeleidend onderzoek nog niet zijn afgesloten heeft het hier besproken boek een wat hybride karakter. Het is wat lastiger te lezen dan de eerdere publicaties omdat de in deze publicaties geïntroduceerde begrippen nu alleen kort zijn uitgewerkt. Voor lezers die deze begrippen nog niet kennen is het betoog daardoor wellicht soms moeilijk te volgen. Wat ook niet helpt is dat sommige figuren uit de eerdere boeken zo klein zijn afgedrukt dat ze nauwelijks leesbaar zijn. Toch biedt het boek door conceptuele verrijkingen als zwarte zwanen scholen -hoe ambigu ook- en met name de koppeling aan de drie doeldomeinen van Biesta, alsmede door de analyse van de koppeling van individuele en collectieve professionalisering, een waardevolle toevoeging aan de eerdere publicaties.